څانګيزه ژبنۍ او ادبي او بپاڼه  
  www.zyar.net  
 
 
  اړيكي کتابتون خونديځ(ارشيف) دپوهاندزياراندوژوند
 
نيوليک
 نېټه : 20.12.2014 |   ليكوال :  پوهاند دوکتورم.ا. زيار     چاپي بڼه
بی بی سی وياندانو ته څواړين يادښتونه او وييونه (واژه ها)

دتېرو يادښتو په لړ کې:                                                                  

اکسفورډ،۱۰ دېسېمبر۱۴

بی بی سی وياندانو ته څواړين يادښتونه او وييونه (واژه ها)

نوي وياندان يې  له هماغې پخوانۍ ناکره او بيا پارسي وزمې پښتو(څو، ترڅو، د کابل څخه کتنه...) ،او اردو وزمې پښتو(کوم چې،څوک چې،چېرې چې...) را پيلوي، يا نرينه  اوښځينه سره گډوي: د (راتلونکې) پرځای (راتلونکی) ليکي او وايي يا د (اړيکي) پر ځای(اړيکې)، د(خپل ملي اردو) پرځای (خپله ملي اردو)؛ يا بې(و، ې، ي) پارسي ليکدود(ارزگان، ارگون، ارگان، رمان) او(هلمند، گله، دموکراسي، ژورنا لست...)... همداراز د(د-له)او(په- پر) نه توپير او په پای کې ډېر ناپښتو وييونه او فقرې د ((منلې  کارولې پښتو پانگې)) ځايناستې کوي، په لاندې ډول:

ناپښتو                                        پښتو

مستقيم- غير مستقيم                                 سيده- ناسيده

 مقيم- غير مقيم                               استوگن- ناستوگن

بې روزگاري                                      وزگاري، وزگارتيا، بېکاري

تصوير- تصويرونه                            انځور- انځورونه چې د(عکس- عکسونه) پرځای هم راځي.

نشرات- نشراتي                                خپرونې- خپرنيز

مطبوعات- مطبوعاتي                     رسنۍ رسنيز

ژورنالېست                                       رسنوال                                             

شاندار (با شکوه)                              پرتمين

دسمال (رومال)                                  څپوڼی

 ((څپوڼی مومند بابا تر څپوټي يا بل هر ولسي ځېله غوره گڼلی او رادود کړی او راروسته يې له مخې  دالاندې نورې رغاونې شوې دي:.     

دستپاک                                            لاسڅپوڼی

روی پاک                                           مخڅپوڼی

جانپاک                                              ځانڅپوڼی، ځانوچوونی

د سر دسمال                                      سرڅپوڼی، اوډنی

د غاړې دسمال                                  غاړې څپوڼی يا پياغله

د پزې دسمال                                    پزڅپوڼی

د جېب دسمال                                               جېب څپوڼی

 خبرداری                                           گواښ، گواښنه                     

قراداد- قراردادي                             تړون- تړوني

مقصد،هدف- هدفمند                      موخن- موخيز

 مطلب- مطالب                                 سکالو، سکلووې

امکان                                                 کېدون، شونتيا

 ممکن                                                کېدونی، شونی

تر ممکنه حده                                    ترکېدونه، د شونتيا تر بريده

ممکنه  سوله ياجنگ                                               کېدونې سوله يا جنگ

عريضه            ، عرض پاڼه                           غوښتنه، غوښتنليک          

ضرب الاجل                                       (روستی) ټاپی

بحث- مباحثه                                    خبرې اترې، ښکالوه x̌kā́lwa

نغوته(اشاره)، لکه ستر خوشال چې وايي: چې نهولي ستا په نغوته/ څه به وايې و هغوته                                            

دستکشې، دسسکلې                                  لاس ماغونه ،لاس پېلې

.لادرکه،بی درکه                               ورک، تری تم،پوپنا

جاسوس، مخبر                                 څارگر، څرکبه

استخبارات استخباراتی               څارگري، څرکبني

مشکوک                                            شکمن ( دويمه مانا يې: ترشک لاندې )

ولادت                                                زېږون

د زېږېدنې نېټه                                  زېږنېټه

د زېږېدنې ځای                                 زېږځی

 ابتدايي پايلې (نتيجې)                   لومړنۍ پايلې

څرخي الوتکه. اليکوپتره                 چورلکه

موټر                                                   گاډی

رېل، ټرېن                                          اورگاډی، برېښناگاډی

پياده رو                                             پللار( پلې لار)

څلورلاري                                          څللاري

شنبه، خالي                                       پيلنۍ

يکشنبه                                              يونۍ

دوشنبه، دوه نۍ                               دونۍ

سه شنبه، درېنۍ                               درنۍ

څلورنۍ (چارشنبه)                           څلنۍ

پنجشنبه، پنځه نۍ                           پېنځنۍ

جمعه                                                  ادينه  

زېرزميني، انډر گرونډ                      ځمکلاندې، ځمکتل                       

زېربنا-زيربنايي                                 بېخبنا- بېخبنايي

 روبنا- روبنايي                                  مخبنا- مخبنايي      

ورکشاپ ( کارگاه)                            کارغالی

د جنگ ميدان ( رزمگاه)                  جنگډگر، جنگغالی

جنگي مهمات                                    جنگ اوزار(جنگ ابزار)

ترجمان                                                           ژباړن (يو ژباړن، لس ژباړنه...)

صدر اعظم - صدارت                                   سروزير(لومړی وزير)- سروزيري

په ظاهره، ظاهراٌ                                په ښکاره  يا( په ښکاره ډول)

د اشرف غني په قول                          د اشرف غني په خبره (په وينا)         

اراکوزيا دلوړو زده کړو بنسټ        اراکوزيا لوړښوونيز بنسټ

همداراز د (نوموړي) پرځای يه (دغه، هغه) پرځای((ياد) ډېر بېځايه رادود شوی)، لکه: (ياد کس)، (په ياد هېواد کې)، پښتو څلور نغوتنومځري  يااشاري ضميرونه (دا-دغه- هغه - هوغه) له بېلابېلو واټنو سره تر ډېره دغه تشه ډکولای شي، لکه: دا- دغه - هغه هېواد...

د ځاينومونو او ژبنومونو په تړاو  عربي صفتي روستاړی (- وی)  په نورو ژبو او بيا پښتو کې، لکه د جمعې (-ات: جنگلات، رودات، چټيات...) کارول بېځايه دي، بايد د پارسي خپرونې غوندې يې پرځای (-يي، -ي) وکارول شي،  په لاندې ډول:

 برېتانوي                               برېتانيي يا برتانيي

اېټالوي                                  اېټاليي(د ژبې په گډون)

رومانياوي                             رومانيايي (د ژبې په گډون)

هسپانوي                               اسپانيي (د ژبې په گډون)

فرانسوي                                فرانسي (د ژبې په گډون) ...

هرگوره، د غه نورې بېلگې بياسمې کاروئ، لکه: امريکايي، اروپايي، کاناډايي، استراليايي، ليبيايي، سوريايي، پاناميي، سريلانکايي، کاليفورنيايي، يوروگوايي وينيزويلايي...)

په ( مدېترانايي- مدېتراني، بلغاريايي - بلغاري ، د مليزيايي- مليزي، اندونيزيايي-اندونيزي، مالدويايي- مالدويي، البانيايي- الباني، يوگوسلاويايي- يوگوسلاوي، سکاندينياوي- سکاندينوي،...) کې دويم ځېلو نه(وارينتونه) لنډ و اسان راځي چې د کره  ليکنۍ پښتو له ځانگړ تياوو څخه  بلل کېږي.

يادښت: (-کول. يا-کوونکی) دغونډلې (جملې) او متن رواني ويجاړوي، بايد تر وسې وسې يې په لاندې ډول مخنيوی وشي:

 گرانه پښتو                                                  روانه پښتو

مخامخ کول- مخامخ کوونکی                     مخامخول، مخامخوونکی

مخامخ کېدل- مخامخ کېدونکی                مخامخېدل- مخامخېدونکی

لمونځ کوونکی                                             لمونځغاړی

درمل کول کوونکې                                    درملول- درملگر

درمل کېدل- درمل کېدونکی                                  درملېدل- درملېدونکی

خبرداری  ورکول- ورکوونکی                      گواښل -ګواښګر،ګواښنده

فرېب ورکول فرېب ورکوونکی                 غولول، تېرېستل

 پرواز کول (پرواز)                                        الوتل (الوتنه)

انتقال کول- کوونکی                                               لېږدول- لېږنده

انتقال کېدل- انتقال کېدونکی                   لېږدل يا لېږدېدل- لېږدونکی يا لېږدېدونکی

(منقوله - غير منقوله پانگه يا دارايي نه بلکې لېږنده پانگه يا شتمني)

( په دې تړاو روغتون ته د ناروغ وړل يا بيول نه، بلکې لېږدول سم دي)

برېښناليک                                                              برېښليک (برېښليکول)

گرځنده تېلېفون                                                        مل يا غږمل (استاد صميم)

د تېلو توليدوونکی هېواد                          تېل زېږند هېواد

بريد کول- بريدکوونکی                               يرغالل- يرغلگر

تېری کوونکی- بلوسونکی                          تېرو، بلوسگر

تجربه لرونکی                                                           ازمېښتکار

لکۍ لرونکی(ستوری)                                 لکيور (ستوری)                   

وزر لرونکی توغندی                                               څانگور توغندی(څانگ= وزر)       

(حزبی) کارکونکی،کارکن                            (کارندوی - کارندويان

گمارونکی                                                     گومارنده

کارگمارونکی                                                           کارگوماری

مداخله کوونکی                                            لاسوهاند (مداخله ګر)

اختطاف کول- کوونکی                    تروښل- تروښونکی(وتروښه- تروړي) پښتوقاموس

غصب کول- غصب کوونکی             بلوسل- بلوسگر(بلوس، بلوسه= غصب) هماغه

لاريون کوونکی-ي                            لاريونی- لاريونيان

پاڅون کوونکی                                 پاڅونی - پاڅونيان

مسافروړونکی-ي                             (سپرلي- سپرلۍ

تجربه لرونکی                                   ازمايښتکار

بېلتون غوښتونکی                           بېلتونپال

ازادی غوښتونکی                            ازاديپال

تفريح کوونکی                                  هوسا يند

ملاتړ کوونکی                                   ملاتړی

انتقادکونکی                                    نيوکګر، گوتڅنډی

اشغالوونکی                                     نيواکگر

۲- او لا پېچلې رغاونې  او بياد ترکيب پرځای عبارت کارول سم نه دي، لکه:

له نولسمې پېړۍ سره تړاو لرونکی (دنولسمی پېړۍ اړوند)، د اسلام د پيغمبر صلی الله عليه و سلم ته منسوب انځور(د اسلام پيغمبر(ص) اړوند انځور) خليلي ته منسوب ټايپ (دخليلي اړوند ټايپ)، د خلکو له گڼې گوڼې نه په ډک مارکېټ کې (په گڼمېشتي بازار کې)، له  غني څخه د ملاتړ لپاره(د غني د ملاتړ لپاره)، ، په قطرکې ترسره کېدونکې لوبې( په قطرکې کېدونکې لوبې)، د کالونو راپه دېخوا(له کلو راهيسې)، دتېلودچاڼ فابريکه (چاڼځی، له کابل څخه په کتنې کې(د کابل په کتنه کې)، هند يا تورکيې پر مذهب نه ولاړ دولت ،سياست... (ازاد دينی کس، دولت، سياست ...) ځکه ((ازاد دينی)) د سېکولريزم ډېر وړنده پښتو انډول دی؛ نورې قا موسي ماناوې، لکه(دهريت، بې ديني...) نورې له دوده وتلې دي.

(وو= بود) له پښتو  فونيميک سره سم له يوه واوېل او يو سيمي واوېل (wo-)  څخه رغېدلی، او(ول =بودند) له گړدودي (کندهاري، غلجايي...)  سره سم ښايسته ډېرو ليکوالو او رسنوالو را دود کړي دي!.

د (په کې)  په منځ کې کتنه، کوټه، څانگه، اداره او نور ورته ښځينه وييونه بدلون دومره کره او اهنگين نه برېښي،  له خوشاله تر حمزه پخو ويناوالو دغه کره والی يا معيار پالل دي، لکه حميد مومند په نوماند غزل کې چې استاد ناشناس ډې ښه انگازه کړی دی:

خط پر مخ د صنم راغی، که سپوږمۍ شوه په هاله کې// دا يې غاښ په خوله کې زېب کا که ژاله شوه په لاله کې...

 ترهغې ورپسې ژاړه، څو درځي عبدالحميده // دا په دې چې دُر مونده شي په درياب نه په ناله  کې


بېرته شاته

كـــــور
نوې ژبپوهنه
پښويه(ګرامر)
ليکلار
وييپوهنه
سيند(قاموس)
بدلمېچ(عروض)
پښتواوپښتانه
کړنيزه ژبپوهنه
نوې ادبپوهنه
شعري ځېلونه (ژانرونه)
نثري ځېلونه
کر ه کتنه
غبرګون
خبرتيا او ګوزارش
پیِغامونه
ليکونه
انځورونه
كــــور  ::   دپوهاندزياراندوژوند  ::   خونديځ(ارشيف)  ::   کتابتون  ::   اړيكي