څانګيزه ژبنۍ او ادبي او بپاڼه  
  www.zyar.net  
 
 
  اړيكي کتابتون خونديځ(ارشيف) دپوهاندزياراندوژوند
 
نيوليک
 نېټه : 08.08.2011 |   ليكوال : پوهاند دوکتور مجاور احمد زیار     چاپي بڼه
انځورنگ يا تمثيل (play)

 انځورنگ (تمثيل)، لکه څومره چې په داستان کې ارزښت لري، په شعر کې يې هم لري او هنري ښکلا او راکښون ور زياتوي. په انځوريز يا مصور (illustrated) او په تېره کيسه يي (allegorical and parabolical ) شعر کې خو له رغنده ټوکونو گڼل کېږي. په لويديځ کې شعر، که په هر اېزم اړه ولري، کيسه يې بڼه راخپله کړې، پلات، تېم، پيل و پای او کرکټرونه لري.

انځورنگ يا تمثيل په سهي مانابايد د يوې پېښې ياصحنې داسې انځور گري وي چې لوستونکی يا اورېدونکی پکې خپل ځان وويني، په نورو ټکو، داسې ونگېري چې هغه هرڅه يې په مخ کې تېرېږي.

د پښتو ازاد شعر په وړو بېلگو کې هم له هماغه لومړيو څخه رادود شوی، خو په څلوريزوال يا په پارسي نومونه(چارپاره يی) قافيوال شعر کې ړومبی ځل اجمل(جنت،د پېغلې دوييزې ترڅنگ)، لايق او فاراني او په نيم ازادو اوږدو هغو کې پژواک(کليمه داره روپۍ) او بيا پوهاند مجروح(ځانځاني ښامار...) رادود کړی او په څه ناڅه لنډ او بشپړ ازاد شعر کې يې د را دودونې وياړ د ازاد بهير د يو شمېر غورځاوڼو په برخه شوی دی.

د کيسه يي شعر پيلامه له آره له اسطورو سره رادود شوې، په بله وينا، د دغه شعري ځېل ژبه تر هرڅه له مخه مېتولوژيکه رادود شوې او بيا هله يې تمثيلي اوسېمبوليک رنگ و خوند راخپل کړی دی.  په پښتو کې د دې ژانر پيلامه استاد پوهاند مجروح  رانښلولې چې په نيم ازاد شعري کالب کې يې د اروپايي لرغوني پېر د اسطوره يي يا مېتولوژيکي شعرونو په پليونۍ، هغه هم زيات له رواني او فلسفي پرداز سره، څه د نا اشنا سندرو او څه د (ځانځاني ښامار) تر نامه لاندې ښايسته ډېر کيسه يي شعرونه کښلي دي.

ادبپوه ليکوال اسداله غضنفر د استاد مجروح د ونډې په تړاو دغه راز شعرته د سېمبوليک روايت نومونه کاروي او روايت هم داسې راپېژني:

((روايت په ادبي اصطلاحاتو کې)) د هغو خيالي يا واقعي پېښو بيان ته وايي چې ارتباط سره لري. له سېمبوليک روايته منظور دا دی چې په دې اثر کې تر ډېره حده، له پېښو، ځايونو، کرکترونو او مفاهيمو هم لومړۍ او مستقيمه معنا اخلو، هم د پردې شا ته نورې معناوې پکې موندلای شو. د ځانځاني ښامار ليکوال... له سېمبوله همدا معنا اخلي...)) د لا زيات پوهاوي لپاره: (ځولۍ، لومړۍ او دويمه گڼه).

زموږ تاند لباند ادبي- فلسفي ليکوال اسد اسمايي د لېوال پر هوسۍ نندارمه د سريزې په ترځ کې) د سېمبول تر څنگ تمثيل د شعر د ولوليز (عاطفي) راکښون لپاره اړين بولي او دوسمهالو نومياليو شاعرانو له نوښتونو يې گڼي:

((سېمبول او تمثيل په اروپايي شعر کې د عاطفي هيجان په بڼه د (رمبو)، (ولرن) او (بودلر) په اشعارو کې ځان څرگند کړ...))

غفور لېوا ل بيا په بشپړ ازاد کالب کې لنډ او اوږده تمثيلي او کيسه يي شعرونه نور هم پسې پښتني کړي او يو شمېر سېمبوليکې او رومانتيکې او بيا نيم تاريخي- ملي اسطوره يي (mythical) کيسې او نندارمې يې رادود کړې چې د نورو لويو او وړو ترڅنگ يې د ((هوسۍ)) او ((ارشاک او اوشاش)) په نامه په خپلواکه بڼه خپرې کړې هغه، خورا په زړه پورې بېلگې دي.

په دغه لړ کې (( هوسۍ)) نندارمه (ډرامه) ارواښاد پوهندوی اسمايي له خپلې ادبي- فلسفي  شننې سره داسې راپېژني:

((... د لېوال د هوسۍ منظومه يوه داسې شوې هڅه ده چې د خپل زړه خبرې د افسانوي سمبولونو په مرسته وکړي.د ښکلاسمبول (د توروسترگو مېرمن) د شپېلۍ په اسرار آمېزه غږ زړه بايلي. (مغروره پېغله) چې د تورو سترگو له مېرمنې سره ورتوالی لري، د شاعرانه تخيل په ځواک او شپېلۍ په کوډو درې ځله بيا بيا ځان راڅرگندوي، لکه (هېلن) چې څو پېړۍ وروسته د گويتې د شاعرانه تخيل په ځواک بيا څرگندېږي...))

څنگه چې د درو واړو ياد شويو ويناوالو اوږده کيسه يي او تمثيلي اثار په خپلواکو بڼو چاپ شوي دي او وړاندېينه يې د دې کتاب  له ججورې بهره ده، نو دلته يې همغه وړې، هغه هم  زياتره يوازې تمثلي بېلگې په لاندې ډول د مينه والو مخې ته ږدو:

... هلته د وچ ډاگ پر لمنه باندې

د مني باد ته يوه کېږدۍ رپېږي

په دې کېږدۍ کې يوه رنځوره ښځه

اوربلوي او له دردو ژړېږي...

(سمسور اوبپاڼه، له نصيرسهامه په مننه)؛

                                            - - -

- د ساهو قبر ته ولاړم، شپږ بجې وې، سپين سهار وو

ژوند مې وليده ويده وو. مرگ مې وليده، بېدار وو

بيامې لمر طرف ته پام شو،يوه بله ورځ يې راوړه

خو پر مخ يې ژيړ زعفران وو، چې خپه وو، که بېمار وو...

(شاه سعود، د ساهو ياد ١٠٩)؛

                                            - - -

- لاسونه او پښې ځانته، رانژدې کړو چې ماښام شي

له وېرې څخه بندې، دروازې کړو چې ماښام شي

پر ورځ د زاهدانو، غوندې گرځو په کرار

بدلې د بلا غوندې، څېرې کړو چې ماښام شي...

(حبيب تاثير، برېښليک).

                     

په ازادو بېلگو  کې:

- څه ښايسته

                                                             رنگينه شپه

                                                                                                        د څوارلسمې،

څه عطرينه

                                                             سپرلنۍ وږمه چلېږي!

د((خيالي)) پر غرڅپو باندې روانه،

وړي راوړي

                                                                                                             د گلکڅونو

                                                                                                                                  پيغامونه...

او زه بوخت

                                       پر ننداره

                                                                                  د هسک د پېغلې

چې بېباکه

                                        بې پروا

                                                                    _ لوڅه بربنډه_

په رڼوب

                                       د څپاند سيند کې،

                                                                                                         کړي لمبا په مينه مينه!

(زما نړۍ ٤٩مخ ٢٥-٥-٩٤ز)؛

                                       - - -

 

- پر گلکڅو د سپينو وريځو پسرليو زما

سړې سيلی د پاڼرېژ رالوتې،

په تورو نمرو کې ځان نغښتی اسمان،

په وير ويرژلې ناوکۍ مې د زموللي چمن،

د راپرېوتو سپېدارو په ناورين،

د لښېدلو بلبلانو په ياد.

                      //  //  //

باغ په زموللو اندېښنو کې ډوب دی:

د چمبېليو، رمبېليو وږمې

د باد  له کومي، لوټېدلې لارې

د کوم ناچېري نشت اباد پر لوري ولېږدېدې...

(هماغه ٩٢ -٩٣)؛

                                            - - -

- باران ورېږي،

 توپان چغې وهي.

د دې ساړه ژمي لاسونه د توتيانو بچي

له شنو خوبونو پاڅوي

په يخ نيولو گوتو

د شنو بڼکو حرم څېرې ورنه زړونه باسي... تر پايه

(ننگيال،... )؛

                                            - - -

- شپه توړۍ پر لاس لکړه

پر همدې لاره شوه تېره

موږه دواړه ورپسې ځو

ستا خندا يو ښکلی تاج دی

پاس پر زلفو سهر اېښی

مادې ملا نه لاس چاپېرکړ

ستا پر ولي مې سر اېښی

دواړه ځو د ځنگل لورته...

(غ. لېوال، خله چې ته خپه شې ١

                                            - - -

- اوبه يې تېرې کړې پر ږيره

لاس يې پرېمينځلو

ژبه پاکه پاکه...

خو:

د سبا د وينو څاڅکي پر لمن پاتې شو!

(پيوند، دسېنما ياران ١٠١)،

- نرۍ لار زموږ له کوره

د شنو شوو په ځنگل کې

د پستو وښو له پاسه

ان، تر سينده رسېدله...

                      -...-

تروږمۍ وه

يو څو سيوري راپسې شو

زموږ له کوره تر گودره

جام د پرخې يې رامات کړ

نور يې پرېښووم چې ځمه!

(هماغه)؛

                                            - - -

دا څلور خړ دېواله

دا په لرگو پوښلې خونه

څومره مې بده راتله

اوس ترې وتلای نه شم

دلته مې مور ويديده

...(درياخان، تاند اوبپاڼه)؛

                                            - - -

- مامې چې غبرگې سترگې

پاس د اسمان ټټر کې و گنډلې

او بيا ښه ځير شوم ورته...

ماوې چې گوندې له ماښامه مخکې

د پراخ اسمان ټټر کې وگورم

روښانه ستوري!!؟

(خسرو سنگروال)؛

                                            - - -

- درسته شپه

                                            اړخ پر اړخ

                                                                                       د باڼه کټ کې اوړم،

ستاتر پلو لاندې

                                                                 په نرمه غېږ کې،

يوه شېبه (زه د) ارام په تمه

مورې ماشوم شومه بيا

غوږ پر اواز

ستا اللو ته پروت يم! (ازمون، څنگه دې هېره کړمه٦٤).

- - -

- دا زما گوتې ته گوره

هاچينه در معلومېږي

ها د دوو غونډيو منځ کې

شين نری پيوند يې وينې

سپين گړونگ درمعلومېږي

کټوري يې د سپوږمۍ چې

پاس پر سرباندې نيولي

تا ته وايم ځير شه گوره

دغه لاندې مېنې وينې

چې تر کوچو دي لا سپينې

دغو مېنو ته وربار دي

تورې کډې د لونگو

زه هم کله کله پيايم

د نظر يو رمه هلته!

(ومان نيازی، لېمه ١١گڼه).

                                            - - -

- هسې د کابل پراننگيو

يوه اوښکه ده

زه لکه ماشوم

ترېنه کيسې غواړم.

سره شي هيله هيله شي

د لمر سيوري ته پټه شي

غلې شي گونگۍ شي

راستنه شي

راته نه وايي

بس ځنې راوگرځم...

(سيد منتظرشاه، هيله ٨ گڼه)؛

                                            - - -

- اخر مې وليدل داستاد ماشومتوب د تابلوگانو

څو کوشني کورونه

مثلثي (څو درېگوټيز) بامونه

او د څو رنگه دېوالونو منځ کې

په پردو پټې رنگارنگې کړکۍ

خو هلته

ته وا څوک نه اوسېږي...

(احمد تکل، لېمه ٥گڼه)؛

                                            - - -

اغلې سلمی شاهين (دپښتوټپې ٥٠) په يوه ټپه کې ((تمثيلي مخاطبه)) په نښه کړې ده:

                                                                 ياري د زور خبره نه ده

                                                                                       اشنا ته وايه چې خوله سمه خوځوينه

 

په کيسه يي (پرابوليک)شعرکې د انځورنگ (تمثيل) بېلگې:

- ستا د گل بدن له عطرو

پر پاسته ورېښمين پالنگ ستا د سينې وم

مست بېسده خوبولی

                                                                 له ماښامه تر سهاره

ترڅو...

ستا د لمر ښايست زرينو وړانگو

ستا د گل مخ سباوون په رڼو پرخو

له درانه خوبه راويښ کړم

او شوې هله مې روڼې

                                                                      خوبوړې سترگې

په تلپاتې تورتم روڼو

    رڼاگانو!

(د سبرونو نڅا٢٦)،

                      - - -

- سپينو کوترو د بامونو پر سر

په خپلو سرو مښوکو وليکل چې:

څوک به تر ((غرو)) زموږ د مينې پيغام ورسوي؟

کلونه وشول،

له آخوا د اور لمبې بلېږي

او راسوځي مو د الوت وزرونه!

(هماغه ٦٦

                                            - - -

- ما وېل،

چې ولېږدوم

دا خپله توره کېږدۍ،

                                                                 - لکه د ستورو بېړۍ-

د پلوشو په مراندو

هسکه د لمر تر وربوی...

خو د تورتم د واټنو لاسونو

مراندې کړې پرې

زما د تورې کېږدۍ

او کړه يې بيرته رانسکوره

د نېستۍ پر تورو خاورو باندې...

اوس،

هسې ناست يم

                                              لاس تر زنې لاندې

چې دغه توره سپخېدلې،

ړنگه بنگه راپرېوتې کېږدۍ

څنگه راټوله کړم له تورو خاورو،

څنگه يې وپېرمه بيا له سره

او پر هماغه وچ خاورين ځمکني غولي يې بيا

ودرومه بيرته نېغه

                                                                 د پخوا په شانې! (هماغه ١٠٧-١٠٨)؛ 


بېرته شاته

كـــــور
نوې ژبپوهنه
پښويه(ګرامر)
ليکلار
وييپوهنه
سيند(قاموس)
بدلمېچ(عروض)
پښتواوپښتانه
کړنيزه ژبپوهنه
نوې ادبپوهنه
شعري ځېلونه (ژانرونه)
نثري ځېلونه
کر ه کتنه
غبرګون
خبرتيا او ګوزارش
پیِغامونه
ليکونه
انځورونه
كــــور  ::   دپوهاندزياراندوژوند  ::   خونديځ(ارشيف)  ::   کتابتون  ::   اړيكي