څانګيزه ژبنۍ او ادبي او بپاڼه  
  www.zyar.net  
 
 
  اړيكي کتابتون خونديځ(ارشيف) دپوهاندزياراندوژوند
 
نيوليک
 نېټه : 30.04.2010 |   ليكوال : پوهاند مجاور احمد زیار     چاپي بڼه
لومړى - په غونډله پوهيزه (نحوي) برخه كې
۱- لكه څنگه يې چې له نوې نومونې څخه څرگندېږي، په غونډله پوهه كې غونډلې (جملې)، غونډونه (فقرې)، او گړنې (محاورې)، په بله وينا، څرگندنې (اكسپرېشنونه) تر ويېنې (بحث) لاندې نيول كېږي او په دې توگه د يوې ژبې لوېترين توكونه يا يوونونه (واحدونه) را اخلي چې د دود له مخې د گړپوهې (صرف) تر څنگه د پښويې (گرامر) دويمه څانگه بلل كېږي. په دې لړ كې غونډله بيا له اړوندو رغندو توكونو (نومونو، كړونو، كړولونو يا قيدونو او وييكو يا اداتو) سره په وروسته ډول تر كارونې لاندې نيسو .
 
۲- پښتو غونډله ړومبى پر دوو برخو يا غونډونو (فقرو) وېشل كېږي چې لومړى هغه ته نوموال غونډ وايي او دويم ته كړوال، خو د دندې له مخې لومړى هغه ايښى (مسند اليه يا مبتدا) بلل كېږي او دويم دا ايښونى (مسند يا خبر). په ايښي كې كړند (فاعل يا نائب فاعل) له اړوندو ستاينومونو او نورو ټاكندو توكو سره راځي چې لومړى پېژند (حرف تعريف)، بيا شمېرنوم ، ورپسې ستاينوم او وروسته پخپله كړند اوډون مومي. د غونډلې په دويمه برخه «ايښوني» كې كړى (مفعول) او كړ او كړول يا كړولونه او پخپله د كړي اړوندان راځي، په دې اوډون: ړومبى د كړي پېژند يا شمېرنوم، ستاينوم او بيا په خپله كړى، ورپسې كړول يا كړولونه او په پاى كې كړ او مرستيال كړ يا كړونه راځي. ځينې کړولونه د نوموال ِونډ په سر کې هم راځي، لکه: نن په کابل کې واووره ووري، په لندن کې ډېر مهال افغان سفارت نه وو ... .
لكه : ببرك _ سنك په څپېړه وواهه (يا وهلى دى).
 
۳- كه په دغه اوډ كې يو توكى له بل توكي سره ځاى بدل كړي، غونډله خپل كره والى (معيار) له لاسه وركوي، لكه چې په گړنۍ پښتو كې ويل كېږي: يو سنك ببرك په څپېړه وواهه. يا د شمېرنوم له ځاى بدلون سره: په ښاري دويمه مينه كې ... د «په دويمه ښاري مينه كې...» پر ځاى، هر گوره په زماني كړولي غونډونو كې ستاينوم له شمېرنوم سره ځاى بدلولاى شي، لكه: په دوو تېرو كلونو كې يا په تېرو دوو كلونو كې، خو كه خبره گړيو او شېبو ته ورسي، ستاينوم هرومرو تر شمېرنوم له مخه كره برېښي، لكه: په تېرو څليرويشتو گړيو كې، په تېره يوه شېبه كې ... .
دغه راز كله ناكله د سبكي رنگارنگۍ لپاره په منفي غونډله كې آر كړ (اصلي فعل) تر مرستيالكړ (معاون فعل) وروسته كېدل لږ و ډېر دود لري، لكه: زمرى نه دى راغلى = زمرى راغلى نه دى.
د غونډلې بېلابېل كوشني كوشني توكونه او په دې لړ كې سربلونه، وستربلونه او نور وييكي (ادات) په وروسته ډول تر كارونې لاندې راځي.
 
۴- هر گوره، كه په غونډله كې د غښتليو نومځرو (زه _ ما _ موږ، ته _ تاسې، دى _ ده، دا _ دې _ دوى يا زما _ زموږ ، ستا _ ستاسې، د ده _ د دوى...) پر ځاى كمزوري هغه (مې _ مو _ دې _ مو _ يې...) وكارول شي، نه يوازې ترې تولنومونه (مضافات)، ستاينومونه (صفات) او شمېر نومونه (اعداد) ړومبى راځي، بلكې كړى (مفعول) هم ترې مخكې كېږي، لكه:
يوه پېړه ډوډۍ (مې، دې، مو، يې) وخوړه... .
 
۵- كه يو نوم تر يوه زيات ستاينومونه ولري، د ارزښت له مخې پرله پسې اوډون مومي او شمېرنومونه تر ستاينومو له مخه راځي :
كره
ناكره
يو ډېر ښه سړى راغى
ډېر يوښه سړى راغى .
دويمه ښاري څانګه
ښاري دويمه څانگه
يوه پېړه توره ډوډۍ مې وخوړه
يوه توره پېړه ډوډۍ مې وخوړه (توره ډوډۍ د سپينې پر وړاندې يوه دوده نومونه ده)
مگر «بېړنۍ لومړنۍ مرستې»، نه «لومړنۍ بېړنۍ مرستې»، ځكه «لومړنۍ مرستې» يو نړيوال منلى تړنگ او جاج دى.
 
د اېښي او اېښوني (مبتدا او خبر) تر منځ بشپړ گرامري سمون اړين دى :
كره
ناكره
پلوشه راغله .
پلوشه راغلل . (كندهارۍ پښتو)
ما ډوډۍ وخوړه .
ما ډوډۍ وخوړل. //
پلوشه زما خور ده .
پلوشه زما خور دي. //
//      //
پلوشه زما خور دی. (ځاځۍ پښتو)
زلمى- زما ورور دى .
زلمى دما ورور ده. (منځنۍ پښتو)
زه او ته - ښار ته ځو.
ما او تا ښار ته ځو. (ننگرهارۍ پښتو)
هلكان راغلل.
هلكان راغلو. (د غزني، پكتيكا، كوټې، كوهاټ... خوا ته)
زلمى، زرڅانگه، زرمينه او زرينه راغلل
- راغلې.
ما- په لندن كې يو كال او درې اوونۍ تېر كړل.
- تېرې كړې.
نولسمه او شلمه پېړۍ تېره شوه.
- تېرې شوې.
اوړم كال او پروسږكال- ښه تېر شو.
- ښه تير شول.
[زيار، پښتو ليكلار ۱۲۹-۱۲مخ].
 
«چې» د غونډلې د ناازادو يا مرستيالو رغندو ټوكونو په لړكې يو ډېر كارى او ډېر پېښى اړيكوييكى (ارتباطى ادات) دى:
 
 
كره
ناكره
زه راغلم چې تا ووينم.
زه راغلم (تر څو) تا ووينم. (كابلۍ پښتو)
د بي بي سي والايې "تر هغې "هم پرځاى كاروي):
//
هېواد ته خدمت وكړئ چې اباد شي.
هيواد ته خدمت وكړئ (تر څو) اباد شي.
بلېر امريكا ته ولاړ چې له كلېنټن سره وگوري.
- (چېرته) چې له كلنټن سره ګوري. (پېښورۍ پښتو)
زه يو كتاب اخلم چې ويې لولم.
_ (كوم) چې لولم يې (- هغه چې -). //
واجپايي اسلام اباد ته ولاړ.
- (څوك) چې له پاكستان سره. //
چې له پاكستان سره خپل اړيكي ښه كړي.
تعلقات ښه كول غواړي.
 
يا د اجمل په شعر كې:
ځئ هغو خوارو له جنت وگټو (څوك) چې له ځايه دوزخيان پيدا دي.
د «چې» په ملگرتيا يو لړ ترښتي (تركيبي) اړيكوييكي، لكه دا وروسته كره بېلگې يې:
څومره چې غورېږي- هومره نه ورېږي.
څنگه چې ناروغ وم ، نو روغتون ته ولاړم.
كله چې ته راغلې، بيا به زه ولاړ شم.
ناكره بېلگه يې لكه:
ځكه چې ناروغ وم- نوو روغتون ته ولاړم. (كندهارۍ پښتو)
د همدې غونډلې كره بڼې:
څنگه چې ناروغ وم- نو روغتون ته ولاړم.
يا:
(څنگه) چې هوا ښه شوه _ (نو) له كوره ووتم (څنگه او نو غورځېداى شي)
«لكه څنگه چې» د تړښتي اړيكوييكي (تركيبي ارتباطي ادات) په توگه:
لكه څنگه چې تاريخ زياده كړې ده- پښتانه له آره ساك دي.
«څو»، «څو چې» يا «تر څو چې» يوازې د زماني كړول (قيد) په توگه، هغه هم د لومړۍ راوړل شوې څېرمه (فرعي) غونډلې په سر كې راځي او يوازې په همدې كارونگ د پارسي «تا» انډول كېداى شي،
 
 
لكه:
تر څو چې كوشنى ونه ژاړي -  مورتى نه وركوي.
څو چې بنسټپال پر هېواد واكمن وي، د سولې او سوكالۍ هيله نشته.
[دلته يوازې «ترڅو» او « څو» هم ناكره نه برېښي]
همداسې له «چېرې» او « کله» سره، لكه:
چېرې چې اوسې، په خوى به د هغو سې.
كله چې ته راغلې، هله به زه ولاړ شم.
څوك چې خوب كوي، نر كټي به يې زېږي.
ځينې ناكره ليكوال يې له تكراره ځان ژغوري اوهغه دا چې كه يوځل يې بيانيه وكاروي، بل ځل يې د پارسي « تای علتيه» تر اغيز لاندې پر (څو) يا (ترڅو) اړوي:
نازوله ښوونځي ژر راغله چې له مور سره بازار ته ولاړه شي، « تر څو» ځانته گوټونه واخلي [دلته تر څو پر « او » يا « او په دې توگه » بدلول په كار دي].
[د لازياتې خبرتيا لپاره: پښتو ليكلار ۶۴-۵۶۱ مخ، پښتو پښو يه درېيم چاپ، اړونده سكالو، پښتو ويي پوهنه ۴۴ مخ، د انگرېزي-پښتو دسربلونو سيندگي سريزه].

بېرته شاته

كـــــور
نوې ژبپوهنه
پښويه(ګرامر)
ليکلار
وييپوهنه
سيند(قاموس)
بدلمېچ(عروض)
پښتواوپښتانه
کړنيزه ژبپوهنه
نوې ادبپوهنه
شعري ځېلونه (ژانرونه)
نثري ځېلونه
کر ه کتنه
غبرګون
خبرتيا او ګوزارش
پیِغامونه
ليکونه
انځورونه
كــــور  ::   دپوهاندزياراندوژوند  ::   خونديځ(ارشيف)  ::   کتابتون  ::   اړيكي