څانګيزه ژبنۍ او ادبي او بپاڼه  
  www.zyar.net  
 
 
  اړيكي کتابتون خونديځ(ارشيف) دپوهاندزياراندوژوند
 
نيوليک
 نېټه : 24.01.2010 |   ليكوال : پوهاند دوکتور مجاور احمد زیار     چاپي بڼه
ګړپوهيزه)صرفي(morphological برخه

ګړپوهه يا صرف(morphology) د نومونو او فعلونو له اوړون(ګردان) سره تړاو لري. له دې پلوه د يوې يوازېنۍ کره يا معياري پښتو پر وړاندې ګړنۍ يا ګړدودي پښتو بې کچه توپيرونه لري او په دې توګه ډېرليکوال، او رسنوال (ژورنالېستان)، په تېره خبريالان او وياندان له بېلابېلو ګړدودي وارينټونو سره خورا زياته ژبنۍ ګډوډي(انارشي) رامنځته کوي.
1 ـ نوم اوړون يااسمي ګردان(nominal flection)
1) نومونه څلور ډوله يا ډلې دي: څيزنوم يا اسم، ستاينوم يا صفت، شمېرنوم يا عدد، نومځری يا ضمير. په دوی کې ضمير تر ټولو زيات لوی او کوشني ډولونه لري.
د فعلي ګردان ترڅنګه په دې تړاو هم زياته ګړدودي رنګارنګي رامنځته کېږي، په تېره د سوېل لويديځوالو، په تېره کندهاريانو له خوا چې د خج
(اکسنټ) له لامله د نورو ګردو ګړدودوالو پر وړاندې دوه دوه ډوله ښځينه- نرينه پايلې سره توپيروي، لکه ((ښځه)) پر زورکيواله پايله پای ته رسوي او په(ي) يې جمع کوي، خو پلمه يا پلوشه د ټوليزې کره پښتو غوندې په زورواله پايله وايي او په(ې) جمع کوي، دلته يې پر يوڅو بېلګو بسنه کوو:
يوې ښځي ښوونکي دخپلي يوې شاګردي د ازمويني پارچې يا پاڼي ورکي کړې؛ زلمی ښوونکئ سپن ږيرئ پلار لري، يو نری نروچکئ سړی او يو غښتلئ اڅکزی دلي راغلل. همداراز د نورو ګردو پر خلاف يووستوي ضميرونه او ادات (مې، دې، يې، دی، ستاسې، چې، کې...) پر (مي، دي، يي، دئ، ستاسي، چي، کي...) اړوي.
2) ځينې نور بيا ټولمنلې ښځينه جمع پايله((- يندې)) پر((-انې)) يا((-ګانې)) بدلوي، لکه: مورانې، خورانې، ترورانې، نندرورانې...(زرمله...)يا مورګانې، خورګانې، ترور ګانې، نندرور ګانې...(ننګرهار...).
3) زورکيوال ښځينه مفرد او جمع نومونه( کړکۍ، ډوډۍ، ناروغۍ، څوکۍ...) خو له سوېل لويديځ سره شمال ختيځ هم لږوډېره ملتيا کوي او –اَنې هسې بېځايه ورسرباري کوي، لکه: کړکيانې، ډوډيانې، ناروغيانې... .
4) (الف-) او (-و) پای ښځينه نومونه د (–وې) پرځای په ناکره پايله((- ګانې)) جمع کوي، لکه: غواګانې، ژړاګانې، خنداګانې، رڼاګانې، برېښنا ګانې، بيزو ګانې، زانګو ګانې، ورشو ګانې، پېرزوګانې، ارزوګانې... .
هرګوره، (الف-) او(–زور) پای نرينه نومونه په –ګان ډېرګړی(جمع) کېږي، لکه: ماماګان،کاکاګان، اکاګان، لالاګان، بېړاګان، بوراګان، بوده ګان، ساده ګان، خوځنده ګان، پوونده ګان... .
5) په کره پښتو کې اوږد(و O) ښځينه پايله ده، لکه بيزو، پيشو، زانګو، ورشو... او لنډ(و U) نرينه، لکه لاټو، ټټو، يابو، سادو، جادو، کدو...، نو بايد اردو(پوځ)، ډېپو او داسې هر خپل و پردي نوم نرينه و کارول شي. هرګوره، ((اردو)) د ژبني نامه په توګه، لکه بله هره ژبه، ښځينه راځي!
همداراز ((اړيکی- اړيکي)) نرينه او ((راتلونکې)) ښځينه په پام کې نيول په کاردي، نه د يوشمېر وياندانو غوندې سرچپه!
کره .......................................................................ناکره
ښځه، ښځې ...........................................................ښځه، ښځي
لاره(لار)، لارې .......................................................لاره(راه)، لاري
لاره، لارې .............................................................لاره(نغمه)،لارې
بڼه، بڼې ................................................................بڼه(پر)، بڼي
بڼه، بڼې ................................................................بڼه(شکل)، بڼې
ښوونکې، ښوونکې ................................................ښوونکي،ښوونکي
ښوونکی، ښوونکي ................................................ښوونکئ،ښوونکي
سړی، سړي ...........................................................سړی، سړي
ته چېرې اوسې؟ ..................................................... ته چيري اوسي؟
دی چېرې اوسي؟ ....................................................دئ چيري اوسي؟
بډوډی مې کمزوری دی ............................................بډوډئ مي کمزورئ دئ.
ولې دې دومره مرغومی رانيوه؟ ................................ولي دي دوني مرغومئ رانيوئ؟

ـ کړاوړون(فعلي ګردانconjugation )
1) داچې پښتو له ګرامري پلوه يوه ځانساتې (محافظه کاره) ژبه ګڼل کېږي، او ډېرې زړې تاريخي ځانګړتياوې يې خوندي ساتلې، نو فعلي ګردان يا صرف يې زښت زيات پراخ و پېچلی دی او د ګڼو بې قاعده ګيو ترڅنګه ډېره ګړدودي رنګارنګي لري، لکه د فارسي((رسيد)) پر وړاندې: ورسېد،ورسېده، ورسېدو، ورسېدلو، أورسېدو، أورسېدلو، ورسېدئ، ورسېدلئ.
له دې لامله دغه ګرامري برخه تر بلې هرې برخې يووالي او کره والي ته زياته اړتيا لري، د ساري په توګه له يادشويو وارينټو څخه يوازې د مرکز لپاره ((ورسېد)) کره منل شوی، هم د تاريخي لرغونوالي او لنډوالي او هم د دودوالي له پلوه!

2) له معياري پښتو سره يوشمېر ناولده او ناروږدي ليکوال او رسنوال نوم اَري(له نومو رغېدلي) فعلونه د تېرمهال(ماضي) غوندې په وسمهال(حال) کې هم په لوی لاس ترکيبوي او ګرانوي، لکه:

کره...........................................................ناکره
مخامخېږي، مخامخوي.............................مخامخ کوي، مخامخ کوي...
(سره) مخېږي، مخوي.................................مخ کېږي، مخ کوي...
ګډوډېږي، ګډوډوي....................................ګډوډکېږي،ګډوډکوي...
بوختيږي، بوختوي....................................بوخت کېږي، بوخت کوي...
لاسليکېږي،لاسليکوي............................... لاسليک کېږي، لاسليک کوي...
اټکلېږي، اټکلوي......................................اټکل کېږي، اټکل کوي...
ځوانېږي، ځوانوي......................................ځوان کېږي، ځوان کوي...
پيلېږي، پيلوي...........................................پيل کېږي، پيل کوي...
ناروغېږي، ناروغوي..................................ناروغ کېږي، ناروغ کوي...
رنځورېږي، رنځوروي................................رنځور کېږي، رنځور کوي...
زيانېږي، زيانوي.......................................زيان کېږي، زيان کوي...
کړکېچنېږي- کړکېچنوي.............................کړکېچن کېدل- کړکېچن کول...
زيانمنېږي، زيانمنوي.................................زيانمن کېږي، زيانمن کوي...
اغېزمنېږي، اغېزمنوي................................اغېزمن کېږي، اغېزمن کوي...
اندېښمنېږي، اندېښمنوي............................اندېښمن کېږي، اندېښمن کوي...
ځواکمنېږي، ځواکمنوي...............................ځواکمن کېږي، ځواکمن کوي...
ځوانمرګېږي، ځوانيمرګوي...........................ځوانيمرګ کېږي، ځوانيمرګ کوي...
کمزورېږي، کمزوروي ...................................کمزور کېږي، کمزور کوي...
زورورېدل- زورورول......................................زورور کېدل- زورور کول...
ښکرورېدل- ښکرورول ...................................ښکرور کېدل- ښکرور کول... .
همداسې نورکنسوننټ پای او يا سيمي واوېل(ی) پای صفتونه، په بله وينا، هغه صفتونه چې پر يوه کنسوننټ (consonent) او يا (لږو ډېر) سيمي واوېل (y) پای ته رسي، لکه: خپل، بډای، ځای، لوی، بوی، توی...:
خپلېدل – خپلول، بډايېدل- بډايول،، ځايېدل- ځايول، لويېدل- لويول، ...- بويول، ګويېدل- ګويول، تويېدل- تويول، ښويېدل- ښويول، خوړينېدل- خوړينول،کونډېدل- کونډول، خوارېدل- خوارول،زيانېدل- زيانول، تاوانول، ډنګرېدل- ډنګرول، چاغېدل- چاغول، لويېدل _ لويول،سترېدل – سترول، تورېدل- تورول، سپينېدل- سپينول، برګېدل- برګول، جړاوېدل- جړاوول، مرورېدل- مرورول، ترورېدل- ترورول، بېزارېدل - بېزارول، تارومارېدل- تارومارول، ارزانېدل- ارزانول، ګرانېدل- ګرانول، ړنګېدل- ړنګول، ورانېدل- ورانول، ويجاړېدل- ويجاړول، توندېدل – توندول، تېزېدل- تېزول، کنګالېدل- کنګالول، وزګارېدل- وزګارول، بېګارېدل- بېګارول...). (لوبه) د واوېل پای نوم په توګه (لوبېدل- لوبول) او داسې يو نيم بل نوم يا صفت هم په استثنايي ډول په حال زمانه کې يووستوی ګردانېږي (وردګ ستړی، خوشې... هم همداسې ګردانوي).
د پوروييونو(پرديو کلمو) په ګردان کې هم د پښتو له دغې سېنتيتيکي يا ترکيبي (synthetic) ځانګړتيا او اسانتيا څخه کار اخېستل په کاردي، لکه:
سازمانول، بسيجول، خزانول، ګومارل، ګوزارشول، دنبالول يا دومبالول، ماشينول، مېچنول، دېموکراتيکول، بچول، چالانول، پرچاوول، تاوول،ګردانول، سرګردانول، چاغول، تندرستول، داغول، ميدول، مردارول، پرېشانول، رخصتول(رسختول)،مجازول، تضمينول، بربادول، بدلول(بدل کول بله مانا لري)... .
يو لړ منځ واوېلي(intervocalic) صفتونه په داراز ګردانو کې لنډيز مومي، لکه:
ناکره ...................................................کره
کوڼ کېدل- کوڼ کول ...............................کڼېدل – کڼول
کوږکېدل- کوږ کول(کوږېدل- کوږول) ........کږېدل- کږول
ړوند کېدل- ړوند کول .............................ړندېدل- ړندول
پوخ کېدل- پوخ کول ................................پخېدل- پخول
(خپورېدل- خپورول) ...............................خپرېدل- خپرول
سوړ کېدل- سوړ کول ..............................سړېدل- سړول
تود کېدل- تود کول .................................تودېدل- تودول
زوړ کېدل- زوړ کول ................................زړېدل- زړول
موړ کېدل- موړ کول ................................مړېدل- مړول
څورب کېدل- څورب کول .........................څربېدل- څربول
تريخ کېدل- تريخ کول...............................ترخېدل- ترخول
تريو کېدل- تريو کول ...............................تروېدل، تروول
زيږ کېدل- زيږ کول .................................. زږېدل- زږول
پوست کېدل- پوست کول .........................پستېدل- پستول(نرمول)
پوست کېدل- پوست کول .........................پوستېدل- پوستول(سپينول)
(وروستېدل- وروستول) ..........................ورستېدل- ورستول

) د يوه معياري باقاعده فعلي ګردان بېلګه:
تېرمهال(ماضي):
لازمي(intransitive):
زه پاڅېدم- موږ پاڅېدو
ته پاڅېدې- تاسې پاڅېدئ
دی پاڅېد- دوی پاڅېدل
دا پاڅېده- دوی پاڅېدې...


متعدي(transitive):
ما پاڅوه، موږ پاڅوه ...
زه پاڅوم_ موږ پاڅوو

وسمهال(حال):
زه پاڅېږم- موږ پاڅېږو
ته پاڅېږې- تاسې پاڅېږئ
دی پاڅېږي_ دوی پاڅېږي
دا پاڅېږي- دوی پاڅېږي... .

4) د يوه بېقاعده فعلي ګردان بېلګه:
تېرمهال: زه راغلم- موږ راغلو... ترپايه.
وسمهال: زه ځم- موږ ځو... تر پايه.
يا: ما تېراېست- موږ تېراېست...
زه تېرباسم- موږ تېر باسو... .

5) د تواني يا امکاني فعل(Potential verb) ګردان راز راز ګړدودي وارينټونه لري، بېلګې يې دادي:
ناکره ......................................................کره
ما وکړی شو ...........................................ما وکړای شو
زه کړی شم.............................................. زه کړای شم
ما و نه شو خوړی، ما و نه سوای خوړای... .ما و نه شو خوړای

6) د ارماني يا تمنايي فعل(optative verb) ګردان له پاسني هغه سره يوازې په اهنګ توپير مومي او هسې د ښه ترا څرګندتيا لپاره يې((کاش، کاشکې)) په سرکې راوړل کېږي او په ليک کې يې پای ته نداييه(!)اچول کېږي، لکه:
ناکره ..........................................................کره
تللی وی، تللای وای ....................................(کاش، کاشکې) تللی وای
(کاش، کاشکې) لاړلی ...................................(کاش، کاشکې) ولاړلای
(کاش، کاشکې) وخوړی، وخوړلی... . .............(کاش، کاشکې) وخوړلای

7) د کندهارۍ او ننګرهارۍ... پښتو په لاسوند که له مجهول اصلي فعل active main verb) سره مرستيال يا معاون فعل(auxiliary verb) مل شي، اړونده ګرداني پايله يوازې په مرستيال پورې نښلول په کار دي:
لکه:
ناکره ..................................................................کره
مړی خاورو ته و سپارلی شو ..................................مړی خاورو ته وسپارل شو
مړي خاوروته وسپارلي شول ..................................مړي خاورو ته وسپارل شول
جنازه ولېږدولې شوه .............................................جنازه و لېږدول شوه
جنازې ولېږدولې شوې...........................................جنازې ولېږدول شوې


بېرته شاته

كـــــور
نوې ژبپوهنه
پښويه(ګرامر)
ليکلار
وييپوهنه
سيند(قاموس)
بدلمېچ(عروض)
پښتواوپښتانه
کړنيزه ژبپوهنه
نوې ادبپوهنه
شعري ځېلونه (ژانرونه)
نثري ځېلونه
کر ه کتنه
غبرګون
خبرتيا او ګوزارش
پیِغامونه
ليکونه
انځورونه
كــــور  ::   دپوهاندزياراندوژوند  ::   خونديځ(ارشيف)  ::   کتابتون  ::   اړيكي